La Argonáutica
(Poema épico, griego, c. 246 a. C., 5.835 versos)
Introducción
“La Argonáutica” é a obra mais conocida do poeta e erudito helenístico do siglo III a. C., Apolonio de Rodas. Es um poema épico al estilo de Homero que narra a história de Jasón e os Argonautas en su búsqueda do Vellocino de Oro. Sin embargo, se trata de poesía épica griega actualizada para os gustos de um público helenístico mais exigente e racional. Poco valorada en a antigüedad, com ou tempo ha llegado a ser reconocida por su propio mérito intrínseco e por su influencia en os poetas latinos posteriores.
Sinopsis
Pelias, rei de Yolco en Tesalia, ha sido advertido por uma profecía de que um hombre com uma sola sandalia provocará algún día su caída. Cuando llega a noticia de que Jasón ha perdido recientemente uma sandalia, Pelias decide enviarle a uma tarea aparentemente imposible e suicida: traer de vuelta ou mítico Vellocino de Oro desde Cólquide, en as lejanas e peligrosas orillas do Mar Negro, uma terra gobernada por ou belicoso rei Eetes.
Jasón, sem embargo, recluta uma banda de héroes para ayudarle en esta empresa e prepara um navío llamado ou Argo (construido por ou armador Argo, segundo as instrucciones da deusa Atenea). Inicialmente, a tripulación elige a Heracles como líder da empresa, mas Heracles insiste en ceder ou puesto a Jasón. Aunque Jasón se alegra por este voto de confianza, sigue preocupado, ya que algunos da tripulación estão claramente poco convencidos de su idoneidad para a tarea. Pero a música de Orfeo calma a a tripulación e pronto ou propio navío les llama para zarpar.
La primera escala é Lemnos, gobernada por a rainha Hippsípila. Las mujeres de Lemnos han dado morte a todos sus hombres e estão deseosas de que a tripulación do Argo se quede com ellas. Hippsípila se enamora instantáneamente de Jasón, e Jasón pronto se instala en su palacio, junto com a mayor parte de sus compañeros de expedición. Solo Heracles permanece impasible e logra hacer que Jasón e os demás Argonautas recapaciten e continúen ou viaje.
A continuación, enquanto viajan a través do Helesponto, ou Argo se encuentra com uma región habitada por salvajes hostiles de seis manos e por ou mucho mais civilizado povo dos Doliones. Sin embargo, os Argonautas e os Doliones terminan combatiendo entre sí por accidente, e Jasón (también accidentalmente) mata a su rey. Tras unas magníficas exequias fúnebres, ambas facciones se reconcilian, mas ou Argo se ve retenido por vientos adversos até que ou adivino Mopso comprende que é necesario establecer um culto a a madre dos deuses (Rea ou Cibeles) entre os Doliones.
En a siguiente escala, en ou río Cío, Heracles e su amigo Polifemo salen en busca do joven e apuesto escudero de Heracles, Hilas, que ha sido raptado por uma ninfa acuática. El navío parte sem os tres héroes, mas a divinidad marina Glauco les asegura que todo esto forma parte do plan divino.
Al comienzo do Libro 2, ou Argo llega a a terra do rei Ámico dos Bebricios, quien desafía a cualquier campeón argonauta a um combate de boxeo. Indignado por esta falta de respeto, Pólux acepta ou desafío e derrota al corpulento Ámico mediante a astucia e uma habilidad superior. El Argo parte entre nuevas amenazas por parte dos belicosos Bebricios.
A continuación, se encuentran com Fineo, maldecido por Zeus com uma vejez extrema, ceguera e as constantes visitas das Harpías por haber revelado secretos divinos debido a su don de profecía. Los Argonautas Zetes e Calais, hijos do viento do norte, ahuyentan a as Harpías, e ou agradecido anciano ciego explica a os Argonautas cómo llegar a Cólquide y, en particular, cómo evitar as Rocas Cianeas en ou camino.
Eludiendo esta amenaza natural, ou Argo llega al Mar Negro, onde os expedicionarios construyen um altar a Apolo, a quien ven volar en dirección a os Hiperbóreos. Pasando junto al río Aqueronte (una das entradas al Hades), são calurosamente acogidos por Lico, rei dos Mariandinos. El profeta Idmón e ou piloto Tifis mueren aquí de causas no relacionadas y, tras os pertinentes ritos fúnebres, os Argonautas continúan su empresa.
Tras verter libaciones por ou fantasma de Esténelo e tomar a bordo a tres viejos conocidos de Heracles de su campaña contra as Amazonas, os Argonautas bordean com cuidado ou río Termodonte, ou principal puerto das Amazonas. Tras repeler a as aves que defienden uma isla consagrada al deus da guerra Ares, os Argonautas acogen en sus filas a cuatro hijos do héroe griego exiliado Frixo (y nietos de Eetes, rei de Cólquide). Finalmente, al acercarse a Cólquide, presencian a enorme águila de Zeus volando hacia as montañas do Cáucaso, onde se alimenta diariamente do hígado de Prometeo.
En ou Libro 3, ou Argo se oculta en um remanso do río Fasis, ou principal río de Cólquide, enquanto Atenea e Hera discuten cómo ayudar mejor a a empresa. Solicitan a ayuda de Afrodita, deusa do amor, e de su hijo Eros, para que Medea, hija do rei de Cólquide, se enamore de Jasón.
Jasón, junto com os nietos do rei Eetes, hace um primer intento de obtener ou Vellocino de Oro mediante a persuasión en lugar das armas, mas Eetes no se impresiona e le impone a Jasón otra tarea aparentemente imposible: debe arar a Llanura de Ares com toros que respiran fuego, luego sembrar cuatro acres da llanura com dientes de dragón y, finalmente, segar a cosecha de hombres armados que brotarán antes de que ellos puedan matarle.
Medea, afectada por a flecha do amor de Eros, busca a forma de ayudar a Jasón com esta tarea. Conspira com su hermana Calcíope (madre dos cuatro jóvenes de Cólquide que ahora forman parte da banda de guerreros de Jasón) e finalmente concibe um plan para ayudar a Jasón mediante sus drogas e hechizos. Medea se reúne en secreto com Jasón fuera do templo de Hécate, onde ella é sacerdotisa, e queda claro que ou amor de Medea por Jasón é correspondido. A cambio de su ayuda, Jasón promete casarse com ella e hacerla famosa en toda Grecia.
El día señalado para a prueba de fuerza, Jasón, fortalecido por as drogas e hechizos de Medea, logra llevar a cabo a tarea aparentemente imposible que le ha impuesto ou rei Eetes. Herido por este inesperado contratiempo en sus planes, Eetes maquina arrebatar a Jasón su premio mediante ou engaño.
El Libro 4 comienza com Medea planeando huir de Cólquide, ahora que su padre é consciente de sus acciones traicioneras. Las puertas se abren para ella por arte de magia e se une a os Argonautas en su campamento. Adormece a a serpiente que custodia ou Vellocino de Oro para que Jasón pueda tomarlo e escapar de vuelta al Argo.
El Argo huye de Cólquide, perseguido de cerca por dos flotas de navíos. Una de ellas, liderada por ou hermano de Medea, Apsirto (o Absirto), sigue al Argo río Ister arriba até ou Mar de Crono, onde Apsirto finalmente acorrala a os Argonautas. Se llega a um acuerdo por ou cual Jasón puede conservar ou Vellocino de Oro, que depois de todo ganó limpiamente, mas ou destino de Medea debe ser decidido por um mediador elegido entre os reyes vecinos. Temiendo no escapar jamás, Medea atrae a Apsirto a uma trampa onde Jasón lo mata e luego lo descuartiza para evitar a represalia das Erinias (las Parcas). Sin su líder, a flota cólquida é fácilmente vencida e opta por huir ellos mismos antes que enfrentarse a a cólera de Eetes.
Zeus, sem embargo, furioso por ou asesinato injustificable, condena a os Argonautas a vagar muito lejos de su ruta en ou viaje de regreso. Son arrastrados de vuelta al río Erídano e de allí al Mar de Cerdeña e al reino da hechicera Circe. Circe, no obstante, absuelve a Jasón e Medea de toda culpa de sangre, e Hera também persuade a a ninfa marina Tetis para que ayude al grupo. Con a ayuda das ninfas marinas, ou Argo logra pasar a salvo junto a as Sirenas (todos excepto Butes) e também junto a as Rocas Errantes, llegando finalmente a a isla de Drepane, frente a a costa occidental de Grecia.
Allí, sem embargo, se encuentran com a otra flota cólquida, que aún les persigue. Alcínoo, rei de Drepane, acepta mediar entre ambas fuerzas, embora en secreto planea entregar a Medea a os cólquidas a menos que pueda demostrar que está debidamente casada com Jasón. La esposa de Alcínoo, a rainha Areta, advierte a os amantes de este plan, e Jasón e Medea se casan en secreto en uma cueva sagrada da isla, de modo que os cólquidas se ven finalmente obligados a renunciar a sus reclamaciones sobre Medea e deciden establecerse en a zona antes que arriesgarse a regresar a Cólquide.
El Argo, sem embargo, é desviado de su rumbo uma vez más, hacia um interminable banco de arena frente a a costa de Libia llamado as Sirtes. Al no vislumbrar salida alguna, os Argonautas se dispersan e esperan a muerte. Pero são visitados por tres ninfas, guardianas de Libia, que les explican lo que necesitan hacer para sobrevivir: deben transportar ou Argo a través dos desiertos de Libia. Tras doce días de esta tortura, llegan al Lago Tritón e al Jardín das Hespérides. Quedan atónitos al saber que Heracles había estado allí justo ou día anterior e que lo han vuelto a perder.
Los Argonautas pierden a dos miembros más: ou adivino Mopso muere por a mordedura de uma serpiente e Canto por uma herida, e comienzan a desesperar de nuevo, até que Tritón se compadece de ellos e les revela uma ruta desde ou lago até ou mar abierto. Tritón confía a Eufemo um terrón mágico de terra que um día se convertirá en a isla de Tera, a piedra angular que mais tarde permitirá a os colonos griegos asentarse en Libia.
El relato concluye com a visita dos Argonautas a a isla de Anafe, onde instauran um culto en honor de Apolo, e finalmente a Egina (cerca do hogar ancestral de Jasón), onde establecen uma competición deportiva festiva.
Análisis
La “Argonáutica” de Apolonio é ou único poema épico conservado do período helenístico, a pesar de que existen indicios de que se compusieron muchos poemas épicos narrativos durante aquella época. Su datación é incierta: algunas fuentes a sitúan durante ou reinado de Ptolomeo II Filadelfo (283-246 a. C.) e otras en a época de Ptolomeo III Evergetes (246-221 a. C.). Por tanto, mediados do século III a. C. é quizá a aproximación mais justificada, siendo a fecha intermedia de c. 246 a. C. uma cifra razonable.
La história de Jasón e a búsqueda do Vellocino de Oro por os Argonautas habría resultado bastante familiar a os contemporáneos de Apolonio, embora Jasón solo se menciona de pasada en Homero e Hesíodo. El primer tratamiento detallado da leyenda do Vellocino de Oro aparece en as “Odas Píticas” de Píndaro.
En a antigüedad, “La Argonáutica” foi considerada generalmente como uma obra bastante mediocre, a lo sumo uma pálida imitación do venerado Homero. Sin embargo, mais recientemente ou poema ha experimentado uma especie de renacimiento en a aprobación crítica e ha sido reconocido por su propio mérito intrínseco e por a influencia directa que ejerció sobre poetas latinos posteriores como Virgilio, Catulo e Ovidio. Hoy en día ha consolidado su propio lugar en ou panteón da poesía épica antigua e continúa siendo uma fuente fecunda para ou trabajo dos eruditos modernos (y mucho menos congestionada que os objetivos tradicionales de Homero e Virgilio).
El propio Apolonio de Rodas era um erudito de Homero y, en cierto modo, “La Argonáutica” é ou homenaje de Apolonio a su admirado Homero, uma especie de gran experimento para trasladar a épica homérica a a nueva era da Alejandría helenística. Contiene numerosos paralelismos (bastante deliberados) com as obras de Homero, tanto en a trama como en ou estilo lingüístico (sintaxis, métrica, vocabulario e gramática). No obstante, foi escrita en uma época en a que a moda literaria favorecía a poesía de pequeña escala que exhibía uma erudición ostentosa, por lo que também suponía um cierto riesgo artístico para Apolonio, e existen indicios de que no foi bien recibida en su momento.
Aunque está claramente modelada sobre a poesía épica de Homero, “La Argonáutica” presenta, no obstante, algunas rupturas sustanciales com a tradición homérica e desde luego no é uma imitación servil de Homero. En primer lugar, com menos de 6.000 versos, “La Argonáutica” é significativamente mais corta que “La Ilíada” ou “La Odisea”, e se recoge en apenas cuatro libros en lugar dos veinticuatro homéricos. Esto é quizá um guiño a os poemas mais breves do contemporáneo e rival literario de Apolonio, Calímaco, ou puede que sea uma respuesta a as demandas de poemas mais cortos formuladas por ou influyente crítico Aristóteles en su Poética.
Apolonio também atenúa parte da grandeza mitológica e a retórica de Homero, retratando a Jasón como um héroe mucho mais humano, no a a escala sobrehumana do Aquiles ou o Odiseo descritos por Homero. De hecho, Jasón puede considerarse en cierto modo um antihéroe, presentado en marcada contraposición al héroe homérico mais tradicional e primitivo, Heracles, retratado aquí como uma anacronismo, casi um bufón, e que é efectivamente abandonado al principio da historia. El Jasón de Apolonio no é realmente um gran guerrero; tiene éxito en sus mayores pruebas solo com a ayuda dos encantos mágicos de uma mujer, e é retratado de diversos modos como pasivo, celoso, tímido, confuso ou traidor en diferentes momentos do relato. Otros personajes da banda de Jasón, embora nominalmente héroes, são aún mais desagradables, a veces casi de forma grotesca.
A diferencia das epopeyas anteriores e mais tradicionales, os deuses permanecen notablemente distantes e inactivos en “La Argonáutica”, enquanto que a acción é llevada por humanos falibles. Además, quando existían versiones alternativas das historias —por ejemplo, a macabra morte do hermano pequeño de Medea, Apsirto—, Apolonio, como representante da sociedad moderna e civilizada de Alejandría, tiende hacia a versión menos escabrosa, menos impactante e menos escalofriante (y tal vez mais verosímil).
El amor homosexual, como ou de Heracles ou o de Aquiles e otros en as obras de Homero e os primeros dramaturgos griegos, foi muito atenuado en a cosmovisión helenística, e ou interés amoroso principal en “La Argonáutica” é ou heterosexual entre Jasón e Medea. De hecho, a Apolonio se le atribuye a veces ser ou primer poeta narrativo en tratar a “patología do amor”, e incluso se afirma que contribuyó en cierta medida a inventar a novela romántica com su técnica narrativa do “diálogo interior”.
La poesía de Apolonio refleja também algunas das tendencias mais modernas da literatura e a erudición helenística. Por ejemplo, a religión e ou mito eram racionalizados típicamente e considerados mais como uma força alegórica que como a verdad literal do enfoque de Hesíodo. Asimismo, a obra de Apolonio se adentra mucho mais en áreas como as costumbres locales, os orígenes das ciudades, etc., reflejando ou interés helenístico por a geografía, a etnografía, a religión comparada e demás. La poesía do maestro de Apolonio, Calímaco, abunda en aitia (descripciones dos orígenes míticos de ciudades e otros objetos contemporáneos), uma tendencia de moda literaria popular da época, e no é de extrañar que haya um estimado de 80 aitia en a “Argonáutica” de Apolonio. Estos, e as ocasionales citas casi textuales de poemas de Calímaco, pueden haber sido concebidos como uma declaración de apoyo ou de deuda artística hacia Calímaco, e a a obra se le aplica a veces a etiqueta de “epopeya calimáquea” (en contraposición a a “epopeya homérica”).
“La Argonáutica” também ha sido descrita como uma “epopeya episódica”, porque, al igual que “La Odisea” de Homero, é en gran medida um relato de viaje, com uma aventura tras otra, a diferencia de “La Ilíada”, que sigue ou desarrollo de um único gran acontecimiento. De hecho, “La Argonáutica” é aún mais fragmentada que “La Odisea”, ya que ou autor interrumpe ou flujo da trama com um aition tras otro. El poeta de “La Argonáutica” é mucho mais presente que en cualquiera dos poemas épicos de Homero, onde os personajes se encargan da mayor parte das intervenciones.
La caracterización no desempeña um papel importante en “La Argonáutica”, uma ausencia que algunos han utilizado para criticar a obra. Más bien, Apolonio estaba mais preocupado por narrar uma história de manera que resonara simbólicamente com a población da relativamente joven colonia helenística de Alejandría en a que vivía e trabajaba. Las figuras individuales, por tanto, quedan relegadas ante ou simbolismo e ou establecimiento de paralelismos entre, por ejemplo, a colonización do norte de África por os Argonautas e ou posterior asentamiento griego da Alejandría ptolemaica en Egipto.
De hecho, Medea, mais que Jasón, puede ser ou personaje mais completo do poema, mas incluso ella no está caracterizada en profundidad. El papel de Medea como heroína romántica puede parecer contradictorio com su papel de hechicera, mas Apolonio hace cierto esfuerzo por minimizar ou aspecto de hechicera. En consonancia com a inclinación helenística por a racionalidad e a ciencia, se cuida de enfatizar os aspectos mais realistas e técnicos da magia de Medea (su dependencia de pociones e drogas, por ejemplo) en lugar dos aspectos sobrenaturales e espirituales.
Recursos
- Traducción al inglés de R. C. Seaton (Project Gutenberg): https://www.gutenberg.org/files/830/830-h/830-h.htm
- Versión en griego com traducción palabra por palabra (Perseus Project): https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text.jsp?doc=Perseus:text:1999.01.0227










