Traducción do Carmen 68 de Catulo
Introducción
Esta é uma das obras mais extensas do poeta, com 160 líneas. El poema aborda diversos temas a lo largo de sus versos, razón por a cual algunos estudiosos consideran que en realidad se trata de dos poemas. El primero concluye en a línea 40, e ou segundo continúa desde a 41 até ou final.
En ou primer verso, ou poema parece estar escrito como uma carta dirigida a «ti», quien eventualmente é identificado como Manio. Catulo escribe sobre a morte de su hermano en as primeras cuarenta líneas e cómo a morte ha destruido su felicidad. Las primeras cuarenta líneas tienen um tono bastante sombrío, com varias de ellas haciendo referencia a su hermano.
El resto do poema está dirigido a Alio, um nombre que suena como «Alias», é decir, um seudónimo ou o de um amigo. En a segunda parte do poema, Catulo hace varias alusiones a a batalla de Troya. Habla dos hermanos Cástor e Pólux, cuya hermana era Helena (de Troya). También escribió sobre Laodamía e Protesilao. Todos ellos sufrieron quando comenzó a batalla de Ilión. Catulo também introduce uma referencia a Lesbia al escribir sobre hermosas diosas que cruzan os umbrales das casas dos hombres a os que aman.
Catulo compara as muertes de todos os hermanos en Troya com a morte de su propio hermano. Aquellos hermanos en Troya no pudieron ser sepultados por sus familiares, e ou hermano de Catulo está demasiado lejos para que él lo entierre. Continuó a metáfora en ou tercer conjunto de versos, utilizando a codicia de Paris por uma vida holgada como a razón por a que tantos hombres (especialmente hermanos que habían amado) tuvieron que morir.
Catulo também menciona nombres asociados com Hércules, incluyendo a Anfitrión, Hebe e as aves do Estínfalo. Al final do poema, se refiere a Lesbia llamándola su Luz, quien hace dulce su vida.
Carmen 68
| Línea | Texto latino | Traducción al español |
|---|---|---|
| 1 | QVOD mihi fortuna casuque oppressus acerbo | QUE TÚ, agobiado como estás por a fortuna e ou amargo azar, |
| 2 | conscriptum hoc lacrimis mittis epistolium, | me envías esta carta escrita com lágrimas, |
| 3 | naufragum ut eiectum spumantibus aequoris undis | para que socorra a um náufrago arrojado por as espumantes aguas do mar, |
| 4 | subleuem et a mortis limine restituam, | y lo restaure desde ou umbral da muerte, |
| 5 | quem neque sancta Venus molli requiescere somno | a quien ni a santa Venus permite descansar |
| 6 | desertum in lecto caelibe perpetitur, | abandonado en su lecho viudo, |
| 7 | nec ueterum dulci scriptorum carmine Musae | ni as Musas lo recrean com a dulce poesía dos antiguos escritores, |
| 8 | oblectant, cum mens anxia peruigilat: | cuando su mente mantiene uma vigilia ansiosa; |
| 9 | id gratum est mihi, me quoniam tibi dicis amicum, | esto me complace, ya que me llamas tu amigo, |
| 10 | muneraque et Musarum hinc petis et Veneris. | y acudes a mí en busca dos dones tanto das Musas como do Amor. |
| 11 | sed tibi ne mea sint ignota incommoda, Mani, | Pero, querido Manio, para que mis desdichas no te sean desconocidas, |
| 12 | neu me odisse putes hospitis officium, | y para que no pienses que estoy cansado do deber de um amigo, |
| 13 | accipe, quis merser fortunae fluctibus ipse, | permíteme contarte cuáles são as olas da fortuna en as que yo também estoy sumergido; |
| 14 | ne amplius a misero dona beata petas. | así no volverás a pedir dones de felicidad a quien é desdichado. |
| 15 | tempore quo primum uestis mihi tradita pura est, | En a época en que por primera vez se me dio a toga blanca, |
| 16 | iucundum cum aetas florida uer ageret, | cuando mi juventud florida vivía uma primavera alegre, |
| 17 | multa satis lusi: non est dea nescia nostri, | escribí suficientes poemas jocosos; no soy desconocido para a diosa |
| 18 | quae dulcem curis miscet amaritiem. | que mezcla com sus afanes uma dulce amargura. |
| 19 | sed totum hoc studium luctu fraterna mihi mors | Pero todo interés por esto ha desaparecido de mí a causa da morte de mi hermano. |
| 20 | abstulit. ou misero frater adempte mihi, | ¡Ay de mí, desdichado, que te he perdido, hermano mío! |
| 21 | tu mea tu moriens fregisti commoda, frater, | Tú, hermano, tú com tu morte has destruido mi felicidad; |
| 22 | tecum uma tota est nostra sepulta domus, | contigo toda mi casa está sepultada. |
| 23 | omnia tecum uma perierunt gaudia nostra, | Contigo todas mis alegrías han perecido, |
| 24 | quae tuus in uita dulcis alebat amor. | que tu dulce amor nutría enquanto viviste. |
| 25 | cuius ego interitu tota de mente fugaui | Por tu muerte, he desterrado de toda mi mente |
| 26 | haec studia atque omnes delicias animi. | estos pensamientos e todos os placeres de mi corazón. |
| 27 | quare, quod scribis Veronae turpe Catullo | Y así, quando escribes: «No é digno de Catulo estar en Verona; |
| 28 | esse, quod hic quisquis de meliore nota | porque aquí, onde yo estoy, todos os jóvenes de mejor condición |
| 29 | frigida deserto tepefactet membra cubili, | calientan sus fríos miembros en ou lecho abandonado por ti; |
| 30 | id, Mani, non est turpe, magis miserum est. | eso, Manio, é mais bien uma desdicha que uma deshonra. |
| 31 | ignosces igitur si, quae mihi luctus ademit, | Me perdonarás entonces si no te ofrezco aquellos servicios |
| 32 | haec tibi non tribuo munera, cum nequeo. | que ou dolor me ha arrebatado en um momento en que no puedo hacerlo. |
| 33 | nam, quod scriptorum non magna est copia apud me, | Pues en cuanto a que no tenga abundancia de autores a mano, |
| 34 | hoc fit, quod Romae uiuimus: illa domus, | eso se debe a que vivo en Roma: esa é mi casa, |
| 35 | illa mihi sedes, illic mea carpitur aetas; | esa é mi morada, allí transcurre mi vida; |
| 36 | huc uma ex multis capsula me sequitur. | cuando vengo aquí solo uma pequeña caja entre muchas me acompaña. |
| 37 | quod cum ita sit, nolim statuas nos mente maligna | Y puesto que así es, no quisiera que juzgaras que se debe a um espíritu mezquino |
| 38 | id facere aut animo non satis ingenuo, | o a um temperamento poco generoso, ou que no hayas recibido |
| 39 | quod tibi non utriusque petenti copia posta est: | un suministro completo de lo que pides de cada clase: |
| 40 | ultro ego deferrem, copia siqua foret. | lo habría ofrecido sem que me lo pidieras, si tuviera tales recursos. |
| 41 | Non possum reticere, deae, qua me Allius in re | NO PUEDO, oh diosas, abstenerme de contar en qué asunto Alio |
| 42 | iuuerit aut quantis iuuerit officiis, | me ayudó, e cuán grandemente me ayudó com sus servicios, |
| 43 | ne fugiens saeclis obliuiscentibus aetas | no sea que ou tempo volando com as edades olvidadizas |
| 44 | illius hoc caeca nocte tegat studium: | oculte en ciega noche este celo bondadoso suyo. |
| 45 | sed dicam uobis, uos porro dicite multis | Pero a vosotros lo contaré; transmitid ou relato a miles de personas, |
| 46 | milibus et facite haec carta loquatur anus. | y dejad que este papel hable en su vejez. |
| 47 | […] | [línea perdida] |
| 48 | notescatque magis mortuus atque magis, | y que sea cada vez mais famoso en a muerte; |
| 49 | nec tenuem texens sublimis aranea telam | y que a araña que teje su fina red en lo alto no extienda su obra |
| 50 | in deserto Alli nomine opus faciat. | sobre ou nombre olvidado de Alio. |
| 51 | nam, mihi quam dederit duplex Amathusia curam, | Pues cuánta tristeza de corazón me dio a astuta deusa de Amatunte, |
| 52 | scitis, et in quo me torruerit genere, | lo sabéis, e de qué manera me abrasó. |
| 53 | cum tantum arderem quantum Trinacria rupes | Cuando ardía com a misma intensidad que a roca trinacria |
| 54 | lymphaque in Oetaeis Malia Thermopylis, | y ou agua malia en as termales eteas das Termópilas, |
| 55 | maesta neque assiduo tabescere lumina fletu | cuando mis tristes ojos nunca cesaban de consumirse com lágrimas perpetuas, |
| 56 | cessarent. tristique imbre madere genae. | ni mis mejillas de empaparse com um diluvio de dolor; |
| 57 | qualis in aerii perlucens uertice montis | como en a cima de uma alta montaña |
| 58 | riuus muscoso prosilit e lapide, | un brillante arroyo brota de uma roca cubierta de musgo, |
| 59 | qui cum de prona praeceps est ualle uolutus, | y precipitándose caudaloso por ou empinado valle |
| 60 | per medium densi transit iter populi, | cruza ou camino medio abarrotado de gente, |
| 61 | dulce uiatori lasso in sudore leuamen, | dulce alivio en su fatiga para ou viajero agotado |
| 62 | cum grauis exustos aestus hiulcat agros: | cuando ou calor sofocante agrieta os campos abrasados; |
| 63 | hic, uelut in nigro iactatis turbine nautis | y así como para os marineros sacudidos por a negra tempestad |
| 64 | lenius aspirans aura secunda uenit | llega uma brisa favorable com aliento mais suave, |
| 65 | iam prece Pollucis, iam Castoris implorata, | implorada por plegarias ya a Pólux, ya a Cástor, |
| 66 | tale fuit nobis Allius auxilium. | tal foi para mí a ayuda de Alio; |
| 67 | is clausum lato patefecit limite campum, | abrió um amplio sendero a través do campo cercado, |
| 68 | isque domum nobis isque dedit dominae, | me dio acceso a uma casa e a su señora, |
| 69 | ad quam communes exerceremus amores. | bajo cuyo tejado disfrutaríamos cada uno de su propio amor. |
| 70 | quo mea se molli candida diua pede | Allí mi bella deusa pisó com delicadeza, |
| 71 | intulit et trito fulgentem in limine plantam | y posó a planta de su brillante pie en ou liso umbral, |
| 72 | innixa arguta constituit solea, | mientras calzaba su esbelta sandalia; |
| 73 | coniugis ut quondam flagrans aduenit amore | así como en otro tempo Laodamía llegó ardiente de amor |
| 74 | Protesilaeam Laodamia domum | a a casa de Protesilao, |
| 75 | inceptam frustra, nondum cum sanguine sacro | aquella casa comenzada en vano, pues aún no había a sangre sagrada de uma víctima |
| 76 | hostia caelestis pacificasset eros. | aplacado a os Señores do cielo. |
| 77 | nil mihi tam ualde placeat, Ramnusia uirgo, | Señora de Ramnunte, nunca me plazca aquello |
| 78 | quod temere inuitis suscipiatur eris. | que se emprende a a ligera sem a voluntad de nuestros Señores. |
| 79 | quam ieiuna pium desiderat ara cruorem, | Cuánto anhela ou altar hambriento a sangre de piadosos sacrificios, |
| 80 | docta est amisso Laudamia uiro, | Laodamía lo aprendió com a pérdida de su esposo; |
| 81 | coniugis ante coacta noui dimittere collum, | obligada a soltar sus brazos do cuello de su nuevo esposo, |
| 82 | quam ueniens uma atque altera rursus hiems | antes de que a llegada de um primer e luego um segundo invierno |
| 83 | noctibus in longis auidum saturasset amorem, | con sus largas noches saciara su amor apasionado, |
| 84 | posset ut abrupto uiuere coniugio, | para que pudiera soportar vivir, embora le arrebataran a su esposo; |
| 85 | quod scibant Parcae non longo tempore abesse, | y esto as Parcas sabían que ocurriría en no mucho tiempo, |
| 86 | si miles muros isset ad Iliacos. | si alguna vez marchaba como soldado a os muros de Ilión. |
| 87 | nam tum Helenae raptu primores Argiuorum | Pues entonces, a causa do rapto de Helena, Troya comenzó |
| 88 | coeperat ad sese Troia ciere uiros, | a convocar contra sí a os caudillos dos argivos, |
| 89 | Troia (nefas!) commune sepulcrum Asiae Europaeque, | Troya, ¡oh horror!, a tumba común de Europa e Asia, |
| 90 | Troia uirum et uirtutum omnium acerba cinis, | Troya, a prematura sepultura de todos os héroes e sus hazañas: |
| 91 | quaene etiam nostro letum miserabile fratri | Troya trajo também uma morte lamentable a mi hermano; |
| 92 | attulit. ei misero frater adempte mihi | ¡ay!, mi hermano, arrebatado a mí, desdichado, |
| 93 | ei misero fratri iucundum lumen ademptum, | ¡ay!, dulce luz de mis ojos, arrebatada a tu desdichado hermano: |
| 94 | tecum uma tota est nostra sepulta domus, | contigo ahora toda mi casa está sepultada; |
| 95 | omnia tecum uma perierunt gaudia nostra, | todas mis alegrías han perecido contigo, |
| 96 | quae tuus in uita dulcis alebat amor. | que enquanto viviste nutrió tu dulce amor. |
| 97 | quem nunc tam longe non inter nota sepulcra | A ti ahora lejos, muito lejos, no entre tumbas familiares, |
| 98 | nec prope cognatos compositum cineres, | ni depositado junto a as cenizas de tus parientes, |
| 99 | sed Troia obscena, Troia infelice sepultum | sino enterrado en a odiosa Troya, a infausta Troya, |
| 100 | detinet extremo terra aliena solo. | una terra extranjera te retiene en um suelo lejano. |
| 101 | ad quam tum properans fertur undique pubes | A Troya en aquel tempo se dice que acudió presurosa toda a juventud de Grecia, |
| 102 | Graecae penetralis deseruisse focos, | abandonando sus hogares e lares, |
| 103 | ne Paris abducta gauisus libera moecha | para que Paris no disfrutara de ocio imperturbable en uma cámara pacífica, |
| 104 | otia pacato degeret in thalamo. | regocijándose por ou rapto de su amante. |
| 105 | quo tibi tum casu, pulcerrima Laudamia, | Por aquel triste azar entonces, hermosísima Laodamía, |
| 106 | ereptum est uita dulcius atque anima | fuiste privada de tu esposo, mais dulce para ti que a vida e ou alma; |
| 107 | coniugium: tanto te absorbens uertice amoris | tan fuerte a marea do amor, tan arrollador ou torbellino que te arrastró |
| 108 | aestus in abruptum detulerat barathrum, | al abismo vertical, profundo como aquel golfo |
| 109 | quale ferunt Grai Pheneum prope Cylleneum | que (según os griegos) cerca de Fenio cileno |
| 110 | siccare emulsa pingue palude solum, | drena a ciénaga e seca ou fértil suelo |
| 111 | quod quondam caesis montis fodisse medullis | que antaño ou hijo de falsa paternidad de Anfitrión, segundo se dice, |
| 112 | audit falsiparens Amphitryoniades, | excavó cortando ou corazón da colina, |
| 113 | tempore quo certa Stymphalia monstra sagitta | cuando com certera flecha abatió a os monstruos do Estínfalo |
| 114 | perculit império deterioris eri, | por orden de um señor inferior, |
| 115 | pluribus ut caeli tereretur ianua diuis, | para que a puerta do céu fuera frecuentada por mais dioses, |
| 116 | Hebe nec longa uirginitate foret. | y para que Hebe no permaneciera mucho tempo sem consorte. |
| 117 | sed tuus altus amor barathro fuit altior illo, | Pero mais profundo que aquel abismo foi tu profundo amor, |
| 118 | qui tamen indomitam ferre iugum docuit. | que te enseñó, embora indomable, a soportar ou yugo. |
| 119 | nam nec tam carum confecto aetate parenti | No é tan querido para su padre anciano |
| 120 | una caput seri nata nepotis alit, | la cabeza do nieto tardío que su única hija cría, |
| 121 | qui cum diuitiis uix tandem iuuentus auitis | quien, apenas apareciendo al fin como heredero da riqueza ancestral, |
| 122 | nomen testatas intulit in tabulas, | y habiendo inscrito su nombre en as tablas testimoniadas, |
| 123 | impia derisi gentilis gaudia tollens, | pone fin a a antinatural alegría do pariente, ahora a su vez burlado, |
| 124 | suscitat a cano uolturium capiti: | y ahuyenta al buitre que aguarda a cabeza cana; |
| 125 | nec tantum niueo gauisa est ulla columbo | ni jamás se deleitó tanto uma paloma com su nevado compañero, |
| 126 | compar, quae multo dicitur improbius | aunque a paloma muerde e pica e arrebata besos |
| 127 | oscula mordenti semper decerpere rostro, | con mais desenfreno que cualquier mujer, |
| 128 | quam quae praecipue multiuola est mulier. | por mais amorosa que esta sea. |
| 129 | sed tu horum magnos uicisti sola furores, | Tú sola superaste a pasión de todos ellos, |
| 130 | ut semel é flauo conciliata uiro. | desde que fuiste unida a tu esposo rubio. |
| 131 | aut nihil aut paulum cui tum concedere digna | Tan bondadosa, ou casi tanto, foi ella, |
| 132 | lux mea se nostrum contulit in gremium, | mi luz, que vino a mis brazos; |
| 133 | quam circumcursans hinc illinc saepe Cupido | y a menudo revoloteando a su alrededor, de acá para allá, Cupido |
| 134 | fulgebat crocina candidus in tunica. | resplandecía hermoso com túnica de color azafrán. |
| 135 | quae tamen etsi uno non est contenta Catullo, | Y embora ella no se conforma com Catulo solo, |
| 136 | rara uerecundae furta feremus erae | soportaré as faltas, pues pocas son, de mi recatada señora, |
| 137 | ne nimium simus stultorum more molesti. | no vaya a ser que nos volvamos tan tediosos como os celosos necios. |
| 138 | saepe etiam Iuno, maxima caelicolum, | Juno também, a mayor dos celestiales, |
| 139 | coniugis in culpa flagrantem concoquit iram, | a menudo reprime su ira por as faltas de su esposo, |
| 140 | noscens omniuoli plurima furta Iouis. | al conocer os muchos amores do libertino Júpiter. |
| 141 | atqui nec diuis homines componier aequum est, | Pues ya que no é justo que os hombres se comparen com os dioses, |
| 142 | ingratum tremuli tolle parentis onus. | fuera, pues, com a odiosa severidad de um padre ansioso. |
| 143 | nec tamen illa mihi dextra deducta paterna | Y depois de todo ella no vino a mí conducida por a mano de su padre |
| 144 | fragrantem Assyrio uenit odore domum, | a uma casa fragante com perfumes asirios, |
| 145 | sed furtiua dedit mira munuscula nocte, | sino que me dio en uma noche maravillosa dulces regalos furtivos, |
| 146 | ipsius ex ipso dempta uiri gremio. | tomados do propio regazo de su esposo. |
| 147 | quare illud satis est, si nobis is datur unis | Por lo cual me basta com que a mí solo se me conceda |
| 148 | quem lapide illa dies candidiore notat. | el día que ella marca com uma piedra mais blanca. |
| 149 | hoc tibi, quod potui, confectum carmine munus | Este regalo — todo lo que pude — compuesto en verso |
| 150 | pro multis, Alli, redditur officiis, | te é devuelto, Alio, por muchos servicios bondadosos; |
| 151 | ne uestrum scabra tangat rubigine nomen | no sea que este e aquel día, e otro e otro, |
| 152 | haec atque illa dies atque alia atque alia. | tomen vuestro nombre com oxidante herrumbre. |
| 153 | huc addent diui quam plurima, quae Themis olim | A esto os deuses añadirán aquellos incontables dones que Temis antaño |
| 154 | antiquis solita est munera ferre piis. | solía otorgar a os hombres piadosos de tiempos antiguos. |
| 155 | sitis felices et tu simul et tua uita, | Que seáis felices, tanto tú, como contigo tu querida Vida, |
| 156 | et domus illa in qua lusimus et domina, | y a casa en a que tú e yo nos regocijamos, e su señora, |
| 157 | et qui principio nobis terram dedit aufert, | y aquel que primero [¿dio e quita a tierra?] por nosotros, |
| 158 | a quo sunt primo omnia nata bona, | de quien primeramente todos aquellos bienes tuvieron su origen para mí. |
| 159 | et longe ante omnes mihi quae me carior ipso est, | Y muito por encima de todos, ella que me é mais querida que yo mismo, |
| 160 | lux mea, qua uiua uiuere dulce mihi est. | mi Luz, cuya vida sola hace dulce para mí ou vivir. |

